Για το Μουσείο Ρήγα Βελεστινλή

Η ονομασία του νεοσυσταθέντος καλλικράτειου δήμου «Ρήγα Φεραίου» συνιστά αφ’ εαυτού συμβολικό φόρο τιμής για την προσωπικότητα που πρόβαλε στο προσκήνιο της ελληνικής πολιτικής σκέψης ως «διερμηνευτής του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη». Ο νέος δήμος διακρίνεται από ισχυρή πολυτοπικότητα. Στο χώρο του είναι αποτυπωμένες σταθερά διακριτές ανθρωπογεωγραφικές-πολιτισμικές-ιστορικές ενότητες. Στα παραλίμνια, ορεινά και παραθαλάσσια χαρακτηριστικά του ενυπάρχουν πρωτόγνωρες αναπτυξιακές δυνατότητες συμβατές με το φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον. Το ανεκτίμητο ωστόσο, μέχρι σήμερα αναξιοποίητο, κεφάλαιο του νέου δήμου είναι η πολύπλευρη πολιτιστική του κληρονομιά. Η σύγχρονη ανάδειξη και η σχεδιασμένη αξιοποίησή της μπορεί να αποφέρει σημαντικά αναπτυξιακά και οικονομικά οφέλη. Περιορίζομαι σε ένα παράδειγμα.

Είναι άμεση κι επιτακτική ανάγκη η δημιουργία στη γενέτειρα του Ρήγα, στο Βελεστίνο, συγκεκριμένων υποδομών ανάδειξης της πνευματικής κληρονομιάς του περιβόητου τέκνου του τόπου με στόχο τη συνακόλουθη ανάπτυξή του. Τέτοια θεωρείται η ίδρυση του Μουσείου Ρήγα Βελεστινλή. Δεν αμφισβητώ καθόλου ότι μπορεί να υπάρχουν σκέψεις ή να είναι σε εξέλιξη προσπάθειες για τη δημιουργία χώρων πολιτιστικού ενδιαφέροντος, όπως η Βιβλιοθήκη. Το προτεινόμενο Μουσείο Ρήγα Βελεστινλή, όπως περιγράφεται παρακάτω, διαθέτει τα χαρακτηριστικά και την εμβέλεια να ανταποκριθεί στο ρόλο ενός σύγχρονου πολιτιστικού ιδρύματος πολλαπλής στόχευσης.

Επικεντρώνω στο θέμα του Μουσείου του Ρήγα για τους εξής λόγους. Πρώτον, διότι η δημιουργία του θα βγάλει το Βελεστίνο και συνακόλουθα μαζί με τον κατάλληλο σχεδιασμό το Δήμο συνολικά από τον αναγκαστικό επαρχιωτισμό του. Αυτό θα συμβεί εκ των πραγμάτων μιας κι η μορφή του Ρήγα συνδέεται άμεσα κι αναφέρεται στις κατακτήσεις και το πέρασμα του δυτικού κόσμου στη Νεωτερικότητα. Δεύτερον, δίνει ταυτόχρονα τη δυνατότητα να καταστεί ο Δήμος Ρήγα Φεραίου ουσιαστικά κομβικός μεταξύ των δύο ισχυρών πόλων της Λάρισας και του Βόλου αξιοποιώντας την πολιτιστική του κληρονομιά και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του ανθρώπινου δυναμικού της περιοχής του. Αυτά σε συνάρτηση με τις περιβαλλοντικές δυνατότητες που προσφέρει ο υδροβιότοπος της Κάρλας, η ορεινή και παραθαλάσσια περιοχή του καθώς κι οι αρχαιολογικοί χώροι της, δημιουργούν σε βάθος χρόνου ένα νέο κι υψηλών προδιαγραφών τουριστικό προϊόν. Δημιουργούνται δηλαδή οι προϋποθέσεις ενός ποιοτικού τουριστικού προϊόντος, που δρα αναπτυξιακά και πολλαπλώς ανταποδοτικά.

Το Μουσείο του Ρήγα, αξιοποιώντας τις λογικές, τις δυνατότητες και τα μέσα της σύγχρονης μουσειολογίας θα πρέπει να αναφέρεται καταρχήν στο πρόσωπο του Ρήγα, το έργο του και το περιβάλλον στο οποίο αυτό δημιουργήθηκε. Στην περίπτωσή μας έχουμε να κάνουμε με μια κατεξοχήν πολυτοπική προσωπικότητα. Αυτό σημαίνει, ότι για να δημιουργηθεί το Μουσείο, δεν χρειάζεται να υπάρχει το «σπίτι του Ρήγα» ως τέτοιο, ούτε και να εκθέτει κάποια αποκλειστικά προσωπικά του αντικείμενα, ανατυπώσεις έργων ή σκόρπια φύλλα αυτών, καθώς η χρήση των νέων τεχνολογιών μπορεί να αναπαραστήσει τη χωροχρονική δράση του.

Το Μουσείο του Ρήγα θα πρέπει να στεγαστεί σε σύγχρονες, μουσειολογικά λειτουργικές, κτιριακές εγκαταστάσεις. Να εκθέτει τα έργα του, τα πρωτότυπα στο βαθμό που σώζονται και υπάρχουν, τα πραγματικά αυτόγραφά του, να στεγάζει συλλογές μελετών και άρθρων που αφορούν στον ίδιο και το έργο του, συλλογές απεικονιστικού υλικού με θέμα το Ρήγα, τους τόπους όπου έζησε κι έδρασε, πρόσωπα με τα οποία συνδέθηκε. Ο Ρήγας είναι ο βασικότερος εκφραστής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Έργα του Άνθιμου Γαζή, του Ιώσηπου Μοισιόδακα, για να αναφέρω ενδεικτικά μόνο δύο από τον κύκλο του, έχουν θέση στο Μουσείο Ρήγα. Γίνεται κατανοητό ότι το νέο πνευματικό ίδρυμα θα μπορούσε να λειτουργήσει κι ως κέντρο τεκμηρίωσης και πληροφόρησης για το Ρήγα και το Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Αυτόματα λοιπόν, συνδέεται με την ιστορική Ελληνική Διασπορά της Οθωμανικής περιόδου, η οποία έχει κατεξοχήν λόγο και διεκδικεί χώρο παρουσίας στο Μουσείο Ρήγα Βελεστινλή. Η τεκμηρίωση της πρόσληψης του Ρήγα από τους συγχρόνους και ιδιαίτερα από τους μεταγενέστερούς του θα πρέπει να αποτελεί στόχο ενός τέτοιου ιδρύματος. Η δημιουργία αρχείου τύπου, αρχείου ήχου, φωτογραφικού αρχείου με αντικείμενο συναφείς πνευματικές εκδηλώσεις και δραστηριότητες θα πλούτιζαν όχι μόνο τις εκθεσιακές συλλογές του Μουσείου αλλά θα το καθιστούσαν και κέντρο ερευνητικού ενδιαφέροντος. Αντικείμενό του θα είναι η εκπόνηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων, η διοργάνωση επιστημονικών συναντήσεων, η διευκόλυνση των ερευνών, η μελέτη και προβολή του έργου του Ρήγα. Συνεπώς η συνακόλουθη παροχή υπηρεσιών τεκμηρίωσης θα συνέβαλε σταδιακά στην οικονομική ενίσχυση του Μουσείου με απώτερο στόχο την οικονομική αυτοτέλειά του. Τα παραπάνω καθιστούν το Μουσείο Ρήγα Βελεστινλή θεσμική έκφραση ευρύτερης εμβέλειας, που αυτονόητα στοχεύει κι έξω από τα εθνικά όρια.

Καθώς το έργο του Ρήγα συνδέεται με τις σημαντικότερες πολιτικές προκλήσεις και κατακτήσεις της Νεωτερικότητας, το Μουσείο μπορεί να λειτουργήσει ως ο θεσμικός φορέας ενός ετήσιου διεθνούς φόρουμ πολιτικών ιδεών κι αναζητήσεων. Κάτι τέτοιο ανεβάζει ασφαλώς τον πήχυ των απαιτήσεων. Γι’ αυτό θεωρώ και το σημειώνω εξαρχής, ότι είναι βασική προϋπόθεση επιτυχίας του νέου ιδρύματος να διέπεται και να διοικείται από Οργανισμό που να μη δημιουργεί ή αναπαράγει μια νέα «σοβιετία». Κατά τον ίδιο τρόπο απαιτείται να γίνει κι η στελέχωσή του από αυστηρά εξειδικευμένο προσωπικό.

Η ίδρυση και λειτουργία στο παραπάνω πλαίσιο του Μουσείου Ρήγα Βελεστινλή στη γενέτειρά του συμβάλλει στη διατήρηση της μνήμης του και στην εκπλήρωση της παρακαταθήκης του. Τέλος δημιουργεί πραγματικές και μη συμβατικές προϋποθέσεις για την πολύπλευρη ανάπτυξη του τόπου.

Στέργιος Λαΐτσος
Ινστιτούτο Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Βιέννης