Η μεγαλειώδης τέχνη του βυζαντινού ναού έναντι του τυπικού καθεδρικού και του αρχαίου κλασικού ναού
(Το ακόλουθο κείμενο έχει συντάξει ο Γεώργιος Γαλάβαρης. Είναι απόσπασμα από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμο Ζ' της Εκδοτικής Αθηνών)
Και σήμερα ακόμη, η ομορφιά του εσωτερικού, που το περιέγραψαν πολλοί βυζαντινοί συγγραφείς με μεγάλο θαυμασμό, καταπλήσσει κυριολεκτικά τον επισκέπτη, ο οποίος αισθάνεται ότι βρίσκεται σε ένα κτίριο εξαϋλωμένο. Το ιδιοφυές σύστημα κατασκευής, η διαμόρφωση των επιφανειών και το σύστημα φωτισμού επιτείνουν την εξαΰλωση των όγκων. Οι τέσσερις μεγάλοι πεσσοί εξαφανίζονται στα πλάγια κλίτη και μεταβάλλονται σε τοίχους, οι οποίοι όμως παραμένουν αόρατοι, διάτρητοι, καθώς είναι με τόξα. Στο μεσαίο κλίτος οι πεσσοί φαίνονται σαν απλές επιφάνειες, επειδή έχουν αντιμετωπισθεί όπως όλες οι άλλες επιφάνειες. Ο ευρύς κεντρικός χώρος είναι ελεύθερος, αιωρείται και προεκτείνεται προς τα ανατολικά και τα δυτικά χάρη στα τεταρτοσφαίρια και περιβάλλεται από καμπύλες - το μεγάλο μυστικό της βυζαντινής αρχιτεκτονικής - που έχουν ελαστικότητα, τη δυνατότητα δηλαδή να ανοίγουν προς τα έξω αλλά συγχρόνως και να περιβάλλουν όποιον στέκεται κάτω από αυτές.
 |
| Τεταρτοσφαίρια στο κεντρικό κλίτος της Αγίας Σοφίας |
Οι επιφάνειες των τοίχων, των πεσσών και των κιόνων, με το επίπεδο διάκοσμό τους (ορθομαρμαρώσεις ή ανάγλυφα), μοιάζουν με ζωγραφισμένα μέλη, που χάνουν τις στατικές τους ιδιότητες μέσω του φωτός. Καθώς το φως μεταβάλλεται και κινείται από τα διάτρητα προς τα συμπαγή μέρη κάθε τμήματος, το τελευταίο αυτό τίθεται σε κίνηση: η επιφάνεια δηλαδή την οποία κοσμεί το ανάγλυφο χάνει τον συμπαγή χαρακτήρα της, εξαϋλώνεται. Σ' αυτό το αποτέλεσμα συμβάλλει το σύστημα του φωτισμού. Υπάρχει άμεσος φωτισμός, που έρχεται κυρίως από ψηλά, έμμεσος φωτισμός που μπαίνει στο μεσαίο κλίτος από τα πλευρικά, και φως που αντανακλάται στις πολύχρωμες ορθομαρμαρώσεις. Υπάρχουν περίπου εκατό παράθυρα, που στέλνουν από ψηλά άμεσο φως στο κεντρικό τμήμα του μεσαίου κλίτους. Στη βάση του τρούλου υπάρχουν σαράντα παράθυρα, το ένα δίπλα στο άλλο. Το φως τους, καθώς είναι διάχυτο, εξαφανίζει σχεδόν το τύμπανο του τρούλου, με αποτέλεσμα να φαίνεται ο τρούλος σαν να αιωρείται Οι ζωηρές ανταύγειες του φωτός, ο χρυσός και οι πολύτιμοι λίθοι, που και ο ίδιος ο Προκόπιος δυσκολεύθηκε να περιγράψει με ακρίβεια, δημιουργούν ένα χώρο προορισμένο για τον κόσμο της Ουσίας.
 |
| Ο τρούλος της Αγίας Σοφίας |
Το βλέμμα του θεατή, ακολουθώντας μια σειρά από ασώματες καμπύλες ή τόξα, φθάνει σιγά σιγά στο κέντρο του τρούλου, και εκεί αναπαύεται για λίγο. Πραγματικά, σύμφωνα με τα λόγια του Προκοπίου, ο τρούλος "δόκει δε ουκ επί στερράς οικοδομίας εστάναι, αλλά τη σειρά τη χρυσή από του ουρανού εξημμένη καλύπτειν τον χώρον".
Το βλέμμα όμως δεν μπορεί να αναπαύεται αιώνια στον τρούλο, γιατί ο τρούλος δεν είναι σπείρα και το τόξο δεν είναι οξυκόρυφο. Το τόξο που χρησιμοποιήθηκε στην Αγία Σοφία, και στο εξής γενικά στη βυζαντινή εκκλησία, είναι κατασκευασμένο με βάση τη δυναμική της καμπύλης και αναγκάζει το μάτι να επιστρέψει στη γη. Έτσι ο θεατής αντιλαμβάνεται και μια άλλη λειτουργία αυτού του χώρου. Παρά το γιγάντιο μέγεθος του κτιρίου, ο τρούλος και τα τόξα έχουν κτισθεί σύμφωνα με τα ανθρώπινα μέτρα. Ανάμεσα σ' αυτούς τους τρούλους και τα τεταρτοσφαίρια, ο άνθρωπος αισθάνεται προστατευμένος. Όπως λέει ο Προκόπιος, το κτίριο διακρίνεται "τη αρμονία του μέτρου".
Πολλά έχουν λεχθεί για τον χώρο στη γοτθική αρχιτεκτονική και τα οξυκόρυφα στοιχεία της. Ένα πρέπει να τονισθεί εδώ. Στο δάσος του γοτθικού καθεδρικού ναού, η ανάταση είναι δραματική και συνάμα τόσο επιτακτική, ώστε γεμίζει τον πιστό με δέος. Η γοτθική εκκλησία απαιτεί από τον πιστό να της παραδοθεί ολοκληρωτικά. Και εκείνος παραδίδεται, αισθάνεται ασήμαντος και παρασύρεται στα ατελεύτητα ύψη, ωσότου χάνεται στα μετέωρα των άμορφων σύννεφων, ανεβαίνοντας διαρκώς υψηλότερα.
 |
| Το κεντρικό κλίτος του καθεδρικού ναού της Παναγίας των Παρισίων |
Η τρομακτική αυτή ανάταση είναι εξαντλητική, μυστικιστική, γεμάτη πάθος. Αντίθετα, στην Αγία Σοφία ο χώρος δεν χάνει ποτέ την ισορροπία του, την αίσθηση της μορφής, και τούτο παραμένει ένα από τα σπουδαιότερα χαρακτηριστικά της βυζαντινής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής, όπως ο τρούλος, που στο εξής χαρακτηρίζει κάθε ορθόδοξη εκκλησία, από τη χερσόνησο του Αίμου ως τη Ρωσία και τα άλλα μέρη της απέραντης αυτοκρατορίας. Αυτή η αίσθηση της ισορροπίας είναι μια ακόμη έκφραση του ελληνικού ανθρωπισμού. Η ανθρώπινη προσωπικότητα δεν χάνεται ποτέ στο ανατολίτικο τραγούδι του πεπρωμένου ή σε κάποιο στοιχείο φόβου που επιβάλλει επιτακτικά στην ψυχή η παρουσία του Θεού.
 |
| Ο βωμός λειτουργίας στον καθεδρικό ναό της Παναγίας της Ρεμς |
Η Αγία Σοφία δεν είναι μόνο ένα σύμβολο, όπου ανακαλύφθηκαν για πρώτη φορά οι αρχές της οργανικής αρχιτεκτονικής, αρχές που έμελλε να κυριαρχήσουν όχι μόνο στον βυζαντινό ρυθμό, αλλά και στον ρωμανικό και στον γοτθικό, καθώς και στα ωραιότερα επιτεύγματα της αρχιτεκτονικής της Αναγεννήσεως. Δεν αποτελεί μόνο μια ενσάρκωση της ένδοξης και δραματικής ιστορίας του Βυζαντίου και του ελληνικού έθνους. Δεν είναι μόνο ένα σύμβολο των ελληνικών ιδεωδών, που από την πρώτη σύλληψή τους δεν έπαψαν ποτέ να αποβλέπουν στο μεγαλείο του ανθρώπου ως προσωπικότητας, ως ατόμου. Η Αγία Σοφία είναι κάτι περισσότερο. Εδώ δημιουργήθηκε για πρώτη φορά ένας χώρος θείος, που διαπερνά το σκοτάδι. Δεν είναι ο τόπος όπου ανακαλύφθηκε ένας νέος ρυθμός, αλλά ένας τόπος απελευθερωμένος από τον κόσμο των φαινομένων. Για τον κλασικό κόσμο ο χώρος δεν ήταν παρά μια προοπτική απόψεων. Αρκεί να αναλογισθεί κανείς τον βηματισμό των κιονοστοιχιών και το λατρευτικό άγαλμα, αποτραβηγμένο στον σκοτεινό σηκό του ναού. Στις βασιλικές εμφανίζεται η αντίληψη του χώρου ως φορέα ιδεών. Παρ' όλη την μεγαλοπρέπειά τους όμως και μολονότι υποδηλώνουν το υπερφυσικό, περικλείνουν ένα χώρο που δεν είναι απεριόριστος. Η διάταξή τους μοιάζει με τη διάταξη των ανακτόρων ή ιδιωτικών κατοικιών. Ο χώρος τους είναι ανθρώπινος. Στην Αγία Σοφία, για πρώτη φορά στην ιστορία της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής, διαμορφώνεται ένας χώρος κατάλληλος για το μυστήριο του Θεού και για το μυστήριο της Ενανθρωπίσεως. Μπορεί κανείς να κατανοήσει αυτόν τον χώρο μόνο σαν είδος μουσικής. Είναι ένα είδος μουσικής, μορφή άμορφη και μυστηριώδης, φωτεινή και χαρούμενη, δημιούργημα ενός Έλληνα, του Ανθέμιου του Τραλλιανού, που έφερε στον κόσμο το όραμα του θείου, όπως ο Φειδίας φέρει στην Αθήνα τους θεούς.
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου